नेपालले सधैं “समृद्ध र सबल राष्ट्र” को सपना देखेको छ। तर यस सपनालाई ढुंगामा उभ्याउन के पहिलो आवश्यक छ—मानिसको चेतनाको विकास वा भौतिक पूर्वाधारको निर्माण? यो प्रश्नले हाम्रो सामाजिक-आर्थिक विकासको दिशा नै निर्धारण गर्न सक्छ।
भौतिक विकास: आधुनिकताको प्रतीक
सडक, पुल, विद्युत, अस्पताल, स्कूल—यी भौतिक संरचनाहरू आधुनिक समाजको आधार हुन्। यिनले जीवन सुविधाजनक बनाउँछन्, रोजगारी सिर्जना गर्छन्, र देशलाई बाह्य संसारसँग जोड्छन्। तर के यी सबै नभएसम्म नेपाल समृद्ध हुन सक्दैन? उत्तर हो—सक्दोछ, तर यदि भौतिक विकासमात्रै प्राथमिकता भयो भने, यसले दीर्घकालीन समाधान दिने छैन।
भौतिक विकासका सीमितता:
धेरै पटक हामीले देखेका छौं—नयाँ सडक बने पनि त्यसमा कचरा फ्याँकिन्छ, सरकारी अस्पतालको सामग्री चोरी हुन्छ, विद्युत् लाइन कट्छन्। यसको कारण के हो? उत्तर सरल छ—चेतनाको अभाव। भौतिक संरचना मात्र बनाउँदा पनि त्यसलाई सुरक्षित र सदुपयोग गर्ने सामाजिक दायित्वबोध नभएको खालको विकास निरर्थक हुन्छ।
चेतनाको विकास: अदृश्य तर शक्तिशाली आधार
चेतना भनेको के हो? यो समाजको नैतिकता, साझा मूल्य, र नागरिकदायित्वको समेट हो। जब समुदायमा चेतना हुन्छ, व्यक्तिहरू आफ्नो कर्तव्य बुझ्छन्, अधिकारको सदुपयोग गर्छन्, र अन्यायप्रतिक आवाज उठाउँछन्। उदाहरणका लागि, एउटा चेतनाशील समाजले आफ्नो वातावरण सफा राख्छ, सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षण गर्छ, र भ्रष्टाचार विरुद्ध एकजुट हुन्छ।
किन चेतना पहिले?
१. दीर्घकालीन सुधार: चेतनाको विकासले समस्याको मूल कारणमाथि प्रहार गर्छ। शिक्षा, सहयोग, र स्वस्थ सोचले पुस्तादेखि पुस्तामा समृद्धि बोकाउन सक्छ।
२. स्रोतको सदुपयोग: चेतनाशील नागरिकले सिमित साधनलाई पनि उत्पादक रूपमा प्रयोग गर्छन्। जस्तै: सामुदायिक श्रमद्वारा सिंचाई प्रणाली मर्मत गर्ने चलन।
३. सामाजिक एकताः जात, धर्म, भाषाको भेदभाव मेटेर राष्ट्रिय एकताको भावना चेतनाले नै जगाउँछ।
भौतिक विकास र चेतनाको सहकार्य:
भौतिक पूर्वाधार र चेतनाको विकास एकअर्काको पूरक हुन्। एउटा उदाहरण लिनुहोस्: एउटा गाउँमा नयाँ सडक बनेपछि पनि यदि स्थानीयले यसलाई कचरा फाल्ने ठाउँ बनाए, यो निष्फल हुन्छ। तर यदि उनीहरूमा सामूहिक जिम्मेवारी छ भने, सडकले गाउँलाई बजारसँग जोडेर आर्थिक अवसर सिर्जना गर्छ।
निष्कर्ष: दुवैको सन्तुलन, तर चेतना अग्रिम
समृद्ध नेपालको निर्माणका लागि भौतिक र चेतनागत विकास दुवै आवश्यक छन्। तर चेतनाको बिना भौतिक विकास अधुरो रहेछ। हामीले आफ्नो सोच, आचार, र संस्कारलाई उन्नत बनाएर मात्र यो देशलाई साँच्चिकै “समृद्ध” घोषणा गर्न सकिनेछ। त्यसैले, आउनुहोस्—सबैभन्दा पहिले आफ्नो मनमा राष्ट्रप्रतिको प्रेम, ईमान्दारी, र सहकार्यको बीउ रोपौं। यही नै समृद्धिको पहिलो सीढी हो।